Mirasbırakan, sağlığında veya ölüme bağlı tasarrufla malvarlığı üzerinde tasarrufta bulunabilir. Bu serbesti, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun saklı pay hükümleriyle sınırlanır. Saklı payı zedelenen mirasçı, kural olarak tenkis davası açabilir. Uygulamada bunun yanında, mirasbırakanın mal kaçırmak amacıyla görünürde satış, gerçekte bağış yaptığı iddiasına dayanan “muris muvazaası” davası da sık görülür. İki yol aynı şey değildir. Tenkis, geçerli bir tasarrufun saklı payı aşan kısmının indirilmesini; muris muvazaası, görünürdeki işlemin muvazaalı ve gizli bağışın şekle aykırı olduğu iddiasıyla işlemin mirasçılar yönünden geçersizliğini konu alır.
Bu yazı, saklı payın yürürlükteki oranlarını, tenkis davasının şartları ve sürelerini ve 01.04.1974 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararı çerçevesinde muris muvazaasını genel olarak açıklar. Somut olayın hangi davaya elverdiği, belgeler, tapu kayıtları ve tarafların gerçek iradesi incelenerek belirlenir. Aşağıdaki bilgiler genel niteliktedir.
Kalemci Hukuk Bürosu, İzmir’de miras hukuku alanındaki işleri yürütmektedir.
Saklı pay ve tasarruf edilebilir kısım
Türk Medeni Kanunu’nun 506 ncı maddesi, saklı payı şu oranlarla belirler:
- Altsoy için yasal miras payının yarısı,
- Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri,
- Sağ kalan eş için, altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçü.
Maddenin eski üçüncü bendi, 4/5/2007 tarihli ve 5650 sayılı Kanun’un 2 nci maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır. Bu tarihten sonraki ölümler yönünden büyükbaba ve büyükanneye saklı pay tanınmaz. Yasal mirasçılık sıfatı ile saklı pay ayrı kavramlardır.
Tasarruf edilebilir kısım, terekenin mirasbırakanın ölümü günündeki durumuna göre hesaplanır (m.507). Hesapta borçlar, cenaze ve bazı giderler terekeden indirilir; tenkise tâbi sağlararası karşılıksız kazandırmalar ise tasarruf edilebilir kısmın hesabında terekeye eklenir (m.508). Bu ekleme yapılmadan “mal kaçırıldı” sonucuna varmak, hesabı baştan bozar.
Tenkis davası
Kanun’un 560 ıncı maddesine göre, saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilir. Tenkis, tasarrufun baştan geçersiz sayılması değil, saklı payı aşan kısmın indirilmesidir. Saklı paylı mirasçılara yapılan ve tasarruf edilebilir kısmı aşan kazandırmaların tenkisi, 561 inci maddede ayrıca düzenlenir.
Tenkis, yalnızca vasiyetname veya miras sözleşmesiyle yapılan ölüme bağlı tasarruflara özgü değildir. 565 inci madde, belirli sağlararası karşılıksız kazandırmaların da ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tâbi olduğunu belirtir. Bunlar arasında; mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar, geri verilmemek kaydıyla altsoya malvarlığı devri veya borçtan kurtarma, alışılmışın dışında verilen çeyiz ve kuruluş sermayesi; miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar; mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ve ölümünden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışında kalan bağışlamalar; saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapıldığı açık olan kazandırmalar yer alır. Dördüncü bent, muvazaadan bağımsız olarak, amacın saklı pay kurallarını etkisiz kılmak olduğunun açık bulunduğu kazandırmaları da tenkis alanına alır.
570 inci madde tenkiste sırayı koyar: saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflardan, bu yetmezse en yeni tarihlisinden en eskisine doğru geriye gidilmek üzere sağlararası kazandırmalardan tenkis yapılır. Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan kazandırmalar en son sıradadır.
571 inci madde hak düşürücü süreleri düzenler. Tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer. Bir tasarrufun iptali, bir öncekinin yürürlüğe girmesini sağlarsa, süreler iptal kararının kesinleşmesi tarihinde işlemeye başlar. Tenkis iddiası, def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir. Süreler hak düşürücü niteliktedir; resmi sürenin somut olayda ne zaman işlemeye başladığı, öğrenme olgusunun ispatıyla birlikte değerlendirilir.
İyiniyetli yastık, 566 ncı maddede, kazandırmadan elinde kalanı geri vermekle yükümlü tutulur; iyiniyetli olmayan yastık, iyiniyetli olmayan zilyedin geri verme rejimine tâbidir. Bölünmez mal vasiyetinde 564 üncü madde, vasiyet alacaklısına seçimlik hak tanır.
Muris muvazaası ve 1974 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararı
Muris muvazaası, Kanun’da bu adla düzenlenmiş ayrı bir dava tipi değildir. Dayanağı, borçlar hukukundaki muvazaa hükmü ile tapulu taşınmazlara ilişkin şekil kuralları ve Yargıtay’ın bu konudaki yerleşik uygulamasıdır. Uygulamanın esas kaynağı, Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu’nun 01.04.1974 tarihli, 1974/1 esas ve 1974/2 karar sayılı (1/2 sayılı) kararıdır.
Kararın sonucu, özetle şöyledir: Bir kimse, mirasçısını miras hakkından yoksun etmek amacıyla, gerçekte bağışlamak istediği tapu sicilinde kayıtlı taşınmazı hakkında tapu memuru önünde iradesini satış doğrultusunda açıklamışsa; saklı pay sahibi olsun veya olmasın, miras hakkı çiğnenen tüm mirasçılar, görünürdeki satış sözleşmesinin (kararda anılan) Borçlar Kanunu’nun 18 inci maddesine dayanarak muvazaalı olduğunu ve gizli bağış sözleşmesinin de şekil koşulundan yoksun bulunduğunu ileri sürerek dava açabilir. Bu dava hakkı, geçerli sözleşmeler için o tarihteki Medeni Kanun’un tenkis ve iade hükümlerinin sağladığı haklara etkili olmaz. Yürürlükteki hukukta muvazaanın genel dayanağı, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 19 uncu maddesidir. Tapulu taşınmaz bağışının resmî şekle bağlı olması nedeniyle, gizli işlem de şekle aykırılık nedeniyle mirasçılar yönünden sonuç doğurmaz.
Kararın kapsamı, tapulu taşınmaz hakkındaki görünürdeki satış ve gizli bağıştır. Ölünceye kadar bakma sözleşmesinin aynı amaca âlet edilmesi, 1974 tarihli kararın lafzında düzenlenmiş değildir; bu sözleşmeler sonraki Yargıtay uygulamasında, sözleşmenin gerçekten bakım amacı taşıyıp taşımadığı ve edimlerin dengeye uygunluğu gibi ölçütlerle ayrıca değerlendirilir. Bu ayrım, dava dilekçesindeki hukuki nitelendirme bakımından önem taşır.
Muris muvazaasının kurucu unsurları uygulamada üç başlıkta toplanır: görünürdeki işlem ile gizli işlem arasında bilerek yaratılan uyumsuzluk, tarafların (mirasbırakan ile kazandırma yapılan kişinin) bu konuda anlaşması ve asıl amacın mirasçıları miras hakkından yoksun bırakmak olması. Bedelin bir kısmının ödenmiş olması, tek başına muvazaayı ortadan kaldırmayabilir veya her hâlde muvazaayı kanıtlamayabilir; asıl olan, iradenin gerçek yönü ve mal kaçırma amacının ispatıdır. Tanık, banka kayıtları, taşınmazın değerine göre bedelin düşüklüğü, mirasbırakanın ekonomik durumu, kazandırma yapılan kişiyle ilişki ve işlemin zamanı, bu ispatın tipik araçlarıdır. Sonuç, kural olarak görünürdeki işlemin iptali ve tapunun tereke veya paylar oranında tescili talebidir. Tenkiste olduğu gibi yalnızca saklı payı aşan kısmın indirme hesabı değil, işlemin geçersizliğidir.
Saklı payı olmayan mirasçı da, 1974 tarihli karara göre bu davayı açabilir. Bu nokta, tenkis davasından ayrılan en görünür farklardan biridir. Tenkis, saklı payı zedelenen mirasçıya tanınmıştır.
Muris muvazaası için Kanun’da tenkis davasındakine benzer özel bir hak düşürücü süre hükmü yoktur. Öğreti ve uygulamada, butlana dayanan bu davanın süreye tâbi olup olmadığı tartışılmıştır. Yerleşik çizgi, kural olarak hak düşürücü süreye bağlanmama yönündedir; ancak somut dosyada ileri sürülebilecek zamanaşımı veya hak düşümü itirazları, güncel kararlar ışığında ayrıca değerlendirilmelidir. Tenkis def’inin her zaman ileri sürülebilmesi (m.571/3) ile bu tartışma karıştırılmamalıdır.
İki yolun seçimi
Görünürdeki işlem gerçekten satış veya başka geçerli bir kazandırma ise, fakat karşılıksız kazandırma 565 inci madde kapsamında terekenin tasarruf edilebilir kısmını aşıyorsa, yol tenkistir. İşlem, mirasçılardan mal kaçırmak amacıyla muvazaalı kurulmuş ve gizli bağış şekle aykırı ise, yol muris muvazaasına dayanan tapu iptali ve tescil talebidir. 1974 tarihli karar, bu ikinci yolun, geçerli tasarruflara özgü tenkis ve iade haklarını ortadan kaldırmadığını da belirtir. Nitelendirme yanlışı, davanın reddi riskini doğurur; aynı dilekçede kademeli talep ileri sürülüp sürülemeyeceği, usul hukuku ve somut olayın elverdiği ölçüde değerlendirilir.
İspat yükü ve delil türü de farklıdır. Tenkiste hesap (tereke, eklemeler, saklı pay, tasarruf edilebilir kısım ve tenkis sırası) ön plandadır. Muris muvazaasında asıl olan, gerçek irade ve mal kaçırma amacının ortaya çıkarılmasıdır. Bu nedenle “aynı olayda her iki dava da aynı sonucu verir” varsayımı doğru değildir.
Sıkça sorulan sorular
Saklı payı olmayan mirasçı tenkis davası açabilir mi? Tenkis davası, Kanun’un 560 ıncı maddesi uyarınca saklı payının karşılığını alamayan mirasçılara tanınmıştır. 01.04.1974 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararı ise, muris muvazaasına dayanan davayı, saklı pay sahibi olsun veya olmasın, miras hakkı çiğnenen mirasçılara açar.
Tenkis davası ne kadar sürede açılır? TMK m.571 uyarınca, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinden itibaren on yıl içinde açılır. Def’i yoluyla tenkis iddiası her zaman ileri sürülebilir.
1974 tarihli karar hangi işlemleri kapsar? Karar, mirasçıyı yoksun bırakmak amacıyla, tapulu taşınmazın gerçekte bağışlandığı hâlde tapuda satış gösterilmesi hakkındadır. Ölünceye kadar bakma ve benzeri sözleşmeler, kararın lafzının dışında, sonraki uygulamada ayrıca ele alınır.
Satış bedelinin bir kısmı ödenmişse muvazaa iddiası düşer mi? Kendiliğinden düşmez. Asıl olan, tarafların gerçek iradesi ve mirasçılardan mal kaçırma amacının somut delillerle ortaya konup konamadığıdır.
Tenkis ile muris muvazaası aynı dava mıdır? Değildir. Tenkis, geçerli bir tasarrufun saklı payı aşan kısmını indirir. Muris muvazaası, görünürdeki işlemin geçersizliğine dayanır. Hangisinin somut olaya uyduğu, işlemin niteliğine göre belirlenir.