Hakkında gerçeğe aykırı bir suç isnadında bulunulan kişi, bu isnat nedeniyle uğradığı zararın giderilmesini hukuk mahkemesinde isteyebilir. Uygulamada bu davaya “asılsız suçlama tazminat davası” denir. Kanunda bu adla ayrı bir dava türü yoktur; dava, kişilik haklarının korunmasına ve haksız fiile ilişkin genel hükümlere dayanır. Bu yazıda davanın hukuki dayanağı, hangi hâllerde açılabileceği, görevli mahkeme, zamanaşımı ve yargılamanın genel akışı yürürlükteki mevzuata göre anlatılmaktadır.
Hukuki Dayanak
Dava başlıca şu hükümlere dayanır:
- Türk Medeni Kanunu m. 24: Hukuka aykırı olarak kişilik hakkına saldırılan kimse, hâkimden saldırıda bulunanlara karşı korunmasını isteyebilir. Rıza, daha üstün nitelikte özel veya kamusal yarar ya da kanunun verdiği yetkinin kullanılmasıyla haklı kılınmadıkça kişilik haklarına yapılan her saldırı hukuka aykırıdır.
- Türk Medeni Kanunu m. 25: Davacı; saldırı tehlikesinin önlenmesini, sürmekte olan saldırıya son verilmesini veya sona ermiş olsa bile etkileri devam eden saldırının hukuka aykırılığının tespitini isteyebilir. Düzeltmenin veya kararın üçüncü kişilere bildirilmesi ya da yayımlanması da istenebilir. Maddi ve manevi tazminat istemleri saklıdır.
- Türk Borçlar Kanunu m. 49: Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür.
- Türk Borçlar Kanunu m. 58: Kişilik hakkının zedelenmesinden zarar gören, manevi tazminat adı altında bir miktar para ödenmesini isteyebilir. Hâkim bunun yerine veya yanında başka bir giderim biçimine, özellikle saldırıyı kınayan bir karara ve bu kararın yayımlanmasına hükmedebilir.
Mevzuat metinlerine 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu üzerinden ulaşılabilir.
Şikâyet Hakkı ile Asılsız Suçlama Arasındaki Sınır
Suç duyurusunda bulunmak, Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama özgürlüğünün bir parçasıdır. Bu nedenle bir şikâyetin sonunda takipsizlik kararı veya beraat kararı verilmiş olması, tek başına tazminat için yeterli görülmez. Hakkını aradığını düşünen kişinin şikâyeti delil yetersizliği nedeniyle sonuçsuz kalabilir.
Tazminat sorumluluğu için uygulamada genellikle şikâyet hakkının kötüye kullanıldığının ortaya konması aranır. Örneğin şikâyetçinin isnat ettiği olayın gerçek olmadığını bildiği, hiçbir somut dayanağı olmadan kişiyi suçladığı veya şikâyeti hak aramak için değil kişiyi yıpratmak için kullandığı durumlar bu kapsamda değerlendirilir. Mahkeme, şikâyetin içeriğini, kullanılan ifadeleri, şikâyetin yapıldığı makamı ve şikâyetçinin olay hakkında ne bildiğini birlikte inceler.
İftira Suçu ile İlişkisi
Asılsız suçlama bilerek yapılmışsa ayrıca iftira suçu gündeme gelir. Yetkili makamlara ihbar veya şikâyette bulunarak ya da basın ve yayın yoluyla, işlemediğini bildiği hâlde, hakkında soruşturma ve kovuşturma başlatılmasını ya da idari yaptırım uygulanmasını sağlamak için bir kimseye hukuka aykırı bir fiil isnat eden kişi bir yıldan dört yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır (TCK m. 267/1). Fiilin maddi eser ve delilleri uydurulmuşsa ceza yarı oranında artırılır (m. 267/2). İftira suçunda dava zamanaşımı, mağdurun fiili işlemediğinin sabit olduğu tarihten başlar (m. 267/8).
Ceza davası ile tazminat davası birbirinden bağımsızdır. Tazminat davası açmak için iftira suçundan mahkûmiyet kararı beklenmesi zorunlu değildir; ancak ceza dosyasındaki tespitler hukuk mahkemesinde delil olarak değerlendirilebilir. İftira suçunun unsurları için iftira suçu yazımıza bakabilirsiniz.
Devlete Karşı Açılan Tazminat Davasından Farkı
Asılsız suçlama tazminat davası, şikâyette bulunan kişiye karşı açılır. Soruşturma sırasında kanuna aykırı yakalama, tutuklama veya kovuşturmaya yer olmadığı ya da beraat kararıyla sonuçlanan tutukluluk gibi durumlarda ise devlete karşı ayrı bir tazminat yolu vardır (CMK m. 141). Bu konu haksız tutuklama tazminatı yazımızda ele alınmıştır.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Şahıs varlığına ve malvarlığı haklarına ilişkin davalarda, aksine düzenleme bulunmadıkça görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir (HMK m. 2). Kişilik haklarının korunması için dava, davacının kendi yerleşim yeri veya davalının yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir (TMK m. 25/son).
Zamanaşımı
Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Ancak tazminat, ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa bu daha uzun süre uygulanır (TBK m. 72/1). Bu nedenle iftira niteliğindeki isnatlarda ceza zamanaşımı da ayrıca değerlendirilmelidir.
Dava Süreci ve İspat
Davacı, isnadın gerçeğe aykırı olduğunu, şikâyetçinin bunu bildiğini veya şikâyet hakkını kötüye kullandığını ve bu nedenle kişilik hakkının zedelendiğini ispat etmelidir. Taraflardan her biri, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür (TMK m. 6). Başlıca deliller şunlardır:
- Şikâyet dilekçesi, ifade tutanakları ve soruşturma dosyası,
- Takipsizlik kararı veya beraat hükmü ile gerekçesi,
- İsnadın üçüncü kişilere yayıldığını gösteren yazışma, paylaşım veya tanık beyanları,
- Maddi zarar talep ediliyorsa iş kaybı, masraf ve benzeri zararları gösteren belgeler.
Davanın süresi; mahkemenin iş yüküne, ceza dosyasının getirtilmesine ve tanık dinlenip dinlenmeyeceğine göre değişir. Kanunda bu dava için öngörülmüş özel bir süre yoktur.
Manevi Tazminat Miktarı Nasıl Belirlenir?
Manevi tazminat miktarı kanunda sabit bir tutar olarak belirlenmemiştir; hâkim takdir eder. Uygulamada tarafların sosyal ve ekonomik durumu, isnadın ağırlığı, ne ölçüde yayıldığı, kişinin itibarına etkisi ve olayın özellikleri dikkate alınır. Manevi tazminatın bir zenginleşme aracı olmadığı, zedelenen kişilik değerini telafi etmeye yönelik olduğu kabul edilir.
Sık Sorulan Sorular
Takipsizlik kararı alan herkes tazminat davası açabilir mi?
Takipsizlik kararı tek başına yeterli değildir. Şikâyetin hak arama sınırlarını aştığının ve kişilik hakkını hukuka aykırı biçimde zedelediğinin ispatı gerekir.
Sosyal medyada yapılan asılsız suçlamalar da bu kapsamda mıdır?
Evet, kişilik hakkını zedeleyen isnatlar her mecrada TMK m. 24-25 ve TBK m. 58 kapsamında değerlendirilebilir. Ayrıca hakaret suçu da gündeme gelebilir; bu konuda sosyal medya üzerinden hakaret davaları yazımıza bakabilirsiniz.
Hukuk hâkimi ceza mahkemesinin kararıyla bağlı mıdır?
Hayır. Hâkim, zarar verenin kusurunun olup olmadığına karar verirken ceza hukukunun sorumlulukla ilgili hükümleriyle ve ceza hâkiminin verdiği beraat kararıyla bağlı değildir; ceza hâkiminin kusurun değerlendirilmesine ve zararın belirlenmesine ilişkin kararı da hukuk hâkimini bağlamaz (TBK m. 74). Bu nedenle şikâyetçi iftira suçundan beraat etse bile tazminat sorumluluğu ayrıca değerlendirilebilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Ceza yargılamasının evreleri ve itiraz süreleri soruşturma ve kovuşturma evreleri sayfasında açıklanır.