Çekişmeli boşanma davası, eşlerin boşanma konusunda veya boşanmanın sonuçlarında (velayet, nafaka, tazminat gibi) anlaşamadığı durumlarda açılan boşanma davasıdır. Kanunda çekişmeli boşanma davası için belirli bir sonuçlanma süresi öngörülmemiştir. Ancak dilekçeler ve kanun yolu gibi aşamalar için kanunda belirli süreler vardır. Bu yazıda davanın dayanağı, görevli ve yetkili mahkeme, yargılamanın aşamaları ve süreyi etkileyen etkenler 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK) ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) hükümlerine göre anlatılmaktadır.
Çekişmeli Boşanmanın Dayanağı
Çekişmeli boşanma davası, kanundaki boşanma sebeplerinden birine dayanmalıdır:
- Genel sebep: Evlilik birliği, ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmış olursa eşlerden her biri boşanma davası açabilir (TMK m. 166/1). Davacının kusuru daha ağırsa davalının davaya itiraz hakkı vardır; bu itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve evliliğin devamında davalı ile çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa boşanmaya karar verilebilir (TMK m. 166/2).
- Özel sebepler: Zina (m. 161), hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış (m. 162), suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme (m. 163), terk (m. 164) ve akıl hastalığı (m. 165).
- Ortak hayatın yeniden kurulamaması: Herhangi bir boşanma sebebiyle açılan davanın reddine karar verilmesi ve bu kararın kesinleştiği tarihten başlayarak bir yıl geçmesi hâlinde, ortak hayat yeniden kurulamamışsa evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir (TMK m. 166/4). Bu fıkra 7532 sayılı Kanunla 2024 yılında değiştirilmiştir.
Özel sebeplerden bazıları için kanunda hak düşürücü süreler vardır. Örneğin zina ve m. 162’deki sebeplerde dava, sebebin öğrenilmesinden itibaren altı ay ve her hâlde sebebin doğumundan itibaren beş yıl içinde açılmalıdır. Özel sebeplere ilişkin ayrıntılar için hayata kast sebebiyle boşanma davası ve küçük düşürücü suç işleme nedeniyle boşanma davası yazılarımıza bakabilirsiniz.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Boşanma davalarında görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu davalara, Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar (4787 sayılı Kanun m. 2).
Yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m. 168).
Yargılamanın Aşamaları ve Kanundaki Süreler
1. Dilekçeler aşaması
- Davalı, dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki hafta içinde cevap dilekçesi verir. Durum ve koşullara göre bu süre içinde başvuran davalıya, bir defaya mahsus ve bir ayı geçmemek üzere ek süre verilebilir (HMK m. 127).
- Davacı, cevap dilekçesinin tebliğinden itibaren iki hafta içinde cevaba cevap; davalı da bunun tebliğinden itibaren iki hafta içinde ikinci cevap dilekçesi verebilir (HMK m. 136).
2. Ön inceleme
Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ön inceleme yapılır. Mahkeme dava şartlarını ve ilk itirazları inceler, uyuşmazlık konularını belirler ve delillerin toplanması için gereken işlemleri yapar. Ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez (HMK m. 137).
3. Tahkikat
Tanıklar dinlenir, kurum ve kuruluşlardan kayıtlar getirtilir; velayet söz konusuysa sosyal inceleme raporu, nafaka ve tazminat için ekonomik durum araştırması yapılır. Çekişmeli boşanmada en uzun süren aşama genellikle budur.
4. Sözlü yargılama ve karar
Hâkim, delilleri inceledikten sonra taraflara tahkikatın tümü hakkında açıklama yapabilmeleri için söz verir ve tahkikatın bittiğini bildirir (HMK m. 184). Ardından sözlü yargılama yapılır ve hüküm kurulur.
5. Kanun yolları
İstinaf yoluna başvuru süresi, ilamın tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m. 345). Bölge adliye mahkemesinin temyizi kabil kararlarına karşı da tebliğden itibaren iki hafta içinde temyiz yoluna başvurulabilir (HMK m. 361). Kanun yolu aşamaları toplam süreyi önemli ölçüde uzatabilir.
Dava Süresince Geçici Önlemler
Boşanma davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan, özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re’sen alır (TMK m. 169). Tedbir nafakası ve geçici velayet düzenlemeleri bu kapsamdadır.
İspat
Çekişmeli boşanmada her taraf, dayandığı olguları ispat etmelidir (TMK m. 6). Boşanma davasında hâkim, olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz; taraflara yemin öneremez ve tarafların ikrarları hâkimi bağlamaz (TMK m. 184). Ayrıntılar için boşanma davasında ispat yükü yazımıza bakabilirsiniz.
Kusur Neleri Etkiler?
Kusur, özellikle tazminat ve yoksulluk nafakası bakımından önemlidir. Maddi tazminat kusursuz veya daha az kusurlu tarafça kusurlu taraftan istenebilir; manevi tazminat da kusurlu diğer taraftan istenir (TMK m. 174). Yoksulluk nafakası isteyen tarafın kusurunun daha ağır olmaması gerekir (TMK m. 175).
Mal rejiminin tasfiyesinde ise kusur kural olarak katılma alacağının oranını etkilemez; kanun yalnızca zina veya hayata kast nedeniyle boşanmada hâkimin kusurlu eşin payını azaltabileceğini veya kaldırabileceğini öngörür (TMK m. 236/2).
Süreyi Etkileyen Etkenler
- Tebligatların yapılabilmesi; özellikle davalının adresinin bilinmemesi veya yurt dışında olması,
- Tanık sayısı ve tanıkların duruşmaya gelmesi,
- Sosyal inceleme ve bilirkişi raporlarının süresi,
- Karşı dava açılması veya ek taleplerde bulunulması,
- İstinaf ve temyiz aşamaları.
Çekişmeliden Anlaşmalıya Geçiş
Dava çekişmeli olarak açılsa bile, evlilik en az bir yıl sürmüşse ve taraflar yargılama sırasında boşanma ve sonuçları konusunda anlaşırsa, TMK m. 166/3 uyarınca anlaşmalı boşanma hükümleri uygulanabilir. Bu konuda anlaşmalı boşanma davası ne kadar sürer yazımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Çekişmeli boşanma davası kaç yıl sürer?
Kanunda belirli bir süre yoktur. Süre; mahkemenin iş yüküne, delillerin kapsamına ve kanun yollarına başvurulup başvurulmadığına göre değişir.
Davam reddedildi, yeniden ne zaman dava açabilirim?
Ret kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl geçmiş ve ortak hayat yeniden kurulamamışsa, TMK m. 166/4’e dayanarak boşanma istenebilir. Başka bir boşanma sebebi varsa, bu süreyi beklemeden de dava açılabilir.
Boşanma ile birlikte velayet ve nafaka da istenebilir mi?
Evet. Velayet, kişisel ilişki, iştirak ve yoksulluk nafakası ile maddi ve manevi tazminat talepleri boşanma davasında birlikte ileri sürülebilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Boşanma davalarının genel çerçevesi boşanma davaları sayfasında yer alır.